Wisła okolic Płocka jedną z najbardziej malowniczych i dzikich rzek świata.

Opracowała: Hanna Kowalska

Wisła- Długosz sugeruje, że jej nazwa pochodzi od zwisania z gór.

Przyjmuje się, że ta prastara nazwa o niezmiennym brzmieniu najpewniej przedsłowiańska a przez Słowian przyjęta sięga najgłębszej przeszłości Europy łącząc się swym indoeuropejskim rdzeniem vis (zapewne ciek wodny) z nazwami wielu rzek naszego kontynentu.

Miano Wisły służyło orientacjom w skali tysiąckilometrowej na oznaczenie kręgosłupa osadniczego ziemi polskiej.

Osadnictwo nad rzeką Wisłą

Pierwsze wzmianki o osadnictwie nad środkową Wisłą pochodzą z późnego paleolitu 11500- 8300 lat p.n.e. Wisła ułatwiała przesuwanie się grup ludzkich i ciągu komunikacyjnego. W tym okresie duże znaczenie odgrywa Wisła w procesie kulturotwórczych grup kultur mazowszańskich. Drogą wiślaną sprowadzano na Mazowsze wyborny krzemień woskowo-czekoladowy do wyrobu narzędzi.

Rzeka obfitująca w wodę pitną i faunę wodną, duża ilość wydm nad Wisłą oraz lasy zasobne w drobną zwierzynę i ptactwo powodowały, że także w środkowej epoce kamienia Wisła odgrywała dużą rolę w przyciąganiu różnych plemion koczowniczych, których główne skupiska zajmowały prawy brzeg w jej biegu środkowym.

Plemiona te zostały wyparte bądź wchłonięte przez plemiona o rolniczo-hodowlanych formach gospodarowania. Szeroko prowadzone przez paleobotaników badania pyłków roślin wykazują, że na obszar dorzecza Wisły Środkowej już w połowie holocenu wkroczył człowiek uprawiający zboża . Pyłki zbóż są datowane na 4000 lat p.n.e. Około 300 lat p.n.e. powstają w dolinie Środkowej Wisły ośrodki metalurgii żelaza, w którego rozprowadzaniu Wisła musiała odgrywać szeroką rolę. Rozwój produkcji rolniczo-hodowlanej oraz rzemieślniczej, a także wymiany handlowej, w których to procesach duże znaczenie przypadało Wiśle sprawił, że w niektórych grupach kulturowych dla których osadnictwa swego rodzaju spoiwem była królowa polskich rzek, następowały szybsze przemiany społeczno polityczne, a nawet powstawały warunki do tworzenia wyższych struktur organizacyjnych w rodzaju protopaństwa.

We wczesnym średniowieczu V-VII wiek naszej ery ośrodki skupiające osadnictwo w środkowym biegu Wisły nie traciły na znaczeniu. Korzystne warunki ekologiczne i narastający wyż demograficzny sprawiały, że w następnych stuleciach znaczenie Wisły jeszcze bardziej wzrastało. Wisła niezależnie od funkcji komunikacyjnej odgrywała podobną rolę jako szlak, którym przenikały oddziaływania kulturalne.

Należy zaznaczyć, że ludy pradziejowe jak i wczesnopolskie plemienia umiejętnie wykorzystywały właściwości ekologiczne doliny Wisły oraz jej zalety jako drogi komunikacyjnej i handlowej. Żyjąc w warunkach charakteryzujących się zróżnicowaną strukturą społeczno gospodarczą dokonywały wyrobu tych połaci okolic Płocka. Ona była dla ludzi pośrednikiem w rozwoju stosunków społeczno-gospodarczych, politycznych i kulturowych.

Na obraz Wisły w oczach Polaków średniowiecznych składały się walory stałe, jakie niósł jej nurt dla przybrzeżnych i dalszych mieszkańców ziemi polskich, a także zmienne zależne od tego jak dominowało swój kształt życie społeczne. Rzeka przybierała w dziejopisarstwie w znaczeniu symbolicznym jako oś państwa, potem pojawiła się w postaci zapisywanych starannie klęsk żywiołowych.

Szczególną uwagę Wiśle poświęcił Jan Długosz. Nazywał ją "pierwszą w Polsce" i "najsłynniejszą wśród Polaków". Wisła na niżu środkowo-polskim przepływała przez kilka krajobrazów osadniczych, które w skali wielkich jednostek zarządu piastowskiego połączyła w X i XI wieku prowincja mazowiecka ze stolicą państwa i diecezją w Płocku. Dawne Mazowsze, ze względnie korzystnymi dla ówczesnego rolnictwa glebami bielicowymi oznaczało się osadnictwem dość gęstym. Sprzyjało to zbliżeniu do siebie grodów: Zakroczymia, Czerwińska, Wyszogrodu, Płocka. Czytelna jest w tym, rola Wisły jako szlaku komunikacyjnego i zapory do przekraczania na stałych przewozach, które obsługiwały ruch lokalny w skupieniach osadniczych a niekiedy ruch dalszego zasięgu. Wiek XIII-XVI przynosi duży rozwój miast nadwiślańskich w dobie gospodarki towarowo pieniężnej, rozkwicie handlowym Wisła stała się czynnikiem .integrującym ziemie polskie pod względem gospodarczym wzmożoną dbałość o jej stan i o usunięcie wszelkich przeszkód w żegludze zaczęto budować stałe mosty.

Mazowieckie miasta nadwiślańskie zyskały na handlu zbożem i innymi towarami spławianymi Wisłą . Na wodach Wisły pracowało wielu zawodowych rybaków. Bieg rzeki wyzyskiwano również jako siłę napędową. Po kilka a nawet kilkanaście młynów "wodnych" pracowało w Warszawie, Zakroczymiu, Płocku. Lata dalsze to rozwój na Wiśle różnorodnych jednostek transportu wodnego. W XIX wieku oczyszczono koryto Wisły oraz dokonano obwałowań Wisły poniżej Warszawy. O ile do 1870 roku rola gospodarcza Wisły sprowadzała się głównie do transportu o tyle w końcu XIX wieku zaczęto traktować Wisłę jako źródło wody dla miast i przemysłu oraz jako odpływu ścieków. W latach dwudziestych XX wieku Wisłę płocką uznano za najbardziej "zaniedbaną" w sensie przydatności do żeglugi dlatego rozpoczęto budowę opasek brzegowych przedtamowych , a także obwałowań.

FORA I FAUNA RZEKI I KORYTA RZECZNEGO

Wisła między Wyszogrodem, a Płockiem nadal zachowała swój naturalny charakter będąc ostatnią, dziką wielką rzeką Europy. Wiedzie bieg rzeki krętej z licznymi wyspami, zakolami i starorzeczu. W okresie niskich stanów wody w jej nurcie pojawiają się liczne piaszczyste wyspy i ławice. Można by powiedzieć, że poruszają się z nurtem rzeki, podmywane przez wodę z jednej strony, budowane przez osadzany piasek po stronie przeciwnej. Niemal zaraz po odsłonięciu żyzny piasek zostaje opanowany przez roślinność zielną jak i drzewiastą, siewki wierzb i topól. Bujny rozwój kończy następny przybór wody. Wyspy zostają zalewane, ale jeśli młodym sadzonkom uda się przetrwać do następnej wiosny to dalej rozwijają się stabilizując piasek swoimi korzeniami. Wyspa powoli się utrwala, chociaż i stare wyspy są niszczone przez wodę.

Piaszczyste wyspy są doskonałym miejscem lęgowym dla wielu ptaków. Jaja wszystkich gnieżdżących się na piasku wyglądają podobnie, są beżowe lub kremowe w ciemniejsze brunatne lub czarne kropki co doskonale upodobnia je do podłoża. Równie maskujące piaskowe upierzenie mają ich pisklęta, które wkrótce po wykluciu się opuszczają gniazdo i ukrywają się w jego pobliżu.

Tego typu wyspy będące miejscami lęgowymi ptactwa, są bardzo rzadkie na innych rzekach, dlatego na Wiśle gnieździ się 90 % polskiej populacji mewy pospolitej czy też 75 % populacji rybitwy biało czarnej. Spotykane tutaj rzeczne kolonie ptaków liczące po kilkaset i więcej par, na innych europejskich rzekach są niezwykle rzadkie. Gniazdują tu prócz wymienionych m. in. : mewa srebrzysta, rybitwa zwyczajna, sieweczka rzeczna, brodziec piskliwy, kaczka krzyżówka, dziwonia, remiz, sieweczka obrożna. Prócz gniazdujących regularnie zatrzymują się i odpoczywają w czasie swoich przelotów: siewnica, czajka, biegus rdzawy, biegus krwawodzioby, brodziec piskliwy, krwawodziób, mewa śmieszka, mewa czarnogłowa, mewa żółtonoga, rybitwa wielkodzioba, rybitwa czarna, płaskonos, cyranka, czernica, głowienka, perkoz dwuczuby oraz takie rzadkie gatunki jak biegus zmienny, brodziec leśny. Oprócz ptaków wodno-błotnych można tu spotkać sikorę bogatkę, modrą srokę, wronę, potrzosa, makologwę, mazurka, dzwońca, gila, krogulca i inne.

W okresie pozalęgowym szczególnie zimą Wisła jest miejscem zimowania dla dziesiątków tysięcy ptaków wodno-błotnych z których najpospolitsze są kaczki krzyżówki, łyski oraz gęsi. Zimują też tutaj tracze, nurogęsi, gągoły, czernice i inne.

W wodach omawianego biegu Wisły ze względu na zamulenie dna i stopień zanieczyszczenia występują gatunki charakteryzujące się mniejszymi wymaganiami tlenowymi: 1 głównie niektóre larwy ochotkowatych i skąposzczety, larwy pewnych gatunków ważek, jętek i chruścików, pijawki i dość liczne mięczaki, kiełżę, ośliczki, raki. Fitoplankton składa się z bakterii i glonów, z których najważniejsze grupy to sinice, okrzemki, wiciowce i zielenice. Wśród ryb wyróżnić można: sumy, sandacze, szczupaki, okonie, węgorze, karpie, leszcze, płocie, ukleje i inne drobne.

Z roślin wyższych obserwujemy sity, turzyce, mchy, skrzypy - wzdłuż brzegu: trzciny, pałki, babki wodne- oczerety, żabiściek pływający, rdest ziemnowodny - rośliny o liściach pływających, moczarka kanadyjska, wywłóczniki, rogatki, rdestnice - o liściach zanurzonych; ramiennice i mchy - rośliny dna.

Niezwykle ciekawe są brzegi Wisły w obrębie tzw. Międzywala w dużej mierze poddane naturalnym procesom przyrodniczym. W bezpośrednim sąsiedztwie rzeki pojawiają się zarośla wierzbowe. W studium krzaczastym pozostają tylko wówczas, gdy ścinane krę lub człowieka, w przeciwnym razie pojawiają się tam drzewiaste wierzby oraz topole i zarośla przekształcają się w łęgi wierzbowo-topolowe. Niższe piętro tworzą czeremchy i wiązy, a podszyt krzaczaste wierzby, szakłaki, bzy czarne i koralowe, trzemielina, kalina koralowa i dereń. Równie bujne jest runo. Dolina Wisły tworzy ciągłość przestrzenną pozwalającą na przemieszczanie się wielu gatunków roślin, zwierząt, a nawet całych zespołów organizmów. Pełni funkcję korytarza ekologicznego łączącego Bałtyk z południem kraju i dalej przez Bramę Morawską z południem Europy.

Charakterystyka środowiska przyrodniczego doliny Wisły pod Płockiem

W kotlinie płockiej dolina Wisły jest wcięta w utwory trzeciorzędowe i całe jej dno jest wypełnione utworami czwartorzędowymi reprezentowanymi przez osady rzeczne, których podłoże stanowią żwiry i piaski pochodzące z rozmycia osadów lodowcowych, osady zastoiskowe, wodnolodowcowe, glina zwałowa. Dolinę Wisły ograniczają krawędzie wysoczyzn polodowcowych, których wysokość na lewym brzegu wynosi 30m, a na prawym 40-50m. Dno doliny tworzą równina zalewowa oraz tarasy z wydmami. Najniższą część dna zajmuje koryto Wisły. Jest ono nieuregulowane o charakterze między meandrującym a roztokowym. Cechuje je duża ilość łach środkowych i bocznych i utrwalonych kęp wymuszających przebieg nurtu. Zarys brzegów i łach ulega częstym zmianom w zależności od stanu i przepływu wód. Szerokość koryta wynosi od 0,5- 2 km. Do koryta Wisły przylega system tarasów rzecznych zalewowych i nadzalewowych. Poziom zalewowy wykształcony jest jednostronnie, występuje na lewym brzegu Wisły, jedynie miejscami na odcinkach zakolowych także na brzegu prawym. Powierzchnia równiny zalewowej wznosi się 1-5m ponad średni stan wody Wisły.

Nowym elementem krajobrazu równiny zalewowej są wały przeciwpowodziowe wybudowane w połowie XIX wieku jako jeden z elementów regulacji Wisły. Z jednej strony ochraniają one tereny pozawałowe, z drugiej zaś potęgują fale wezbraniowe. Wzmożenie działalności wód wezbraniowych wynika ze zmniejszenia retencji dolinowej.

Na tarasach zalewowych występują gleby typu mad z porastajacymi je lasami łęgowymi oraz olchami, a także w niektórych miejscach gleby płowe. W miejscach dawnych starorzeczy powstały czarne ziemie lub gleby mułowe i torfowe uzytkowane jako łąki i pastwiska. Na tarasach nadzalewowych przeważają gleby bielicowe lub brunatne wyłęgowane, na luźnych piaskach gleby rdzawe na których uprawia się rośliny zbożowe, niekiedy burak cukrowy oraz warzywa.

Klimat jest charakterystyczny dla dolin wielkich rzek. Występuje tu zwiększone parowanie, któremu sprzyja płytkie zaleganie zwierciadła wód gruntowych, niższa średnia minimalna temperatura powietrza, dłuższy czas zalegania pokrywy śnieżnej, dominujący kierunek wiatrów wzdłuż osi doliny i dobra aktywność konwekcyjna. Najważniejszym obiektem hydrograficznym Kotliny Płockiej jest Wisła, jej podporządkowany jest obieg wody i materii w całej Kotlinie. Ze wszystkich cieków powierzchniowych licznie spływających z wysoczyzn, tylko nieliczne uchodzą do Wisły (Mołtawa, Słupianka, Ryksa, Wielka Struga). Pozostałe kończą swój bieg na terenach podmokłych i piaskach obszarów wydmowych. Wzdłuż koryta Wisły występują liczne starorzecza różnych rozmiarów wypełnione wodą lub torfem oraz wypełnione wodą liczne koryta krewasowe, będące zapisem erozyjnej działalności wód wezbraniowych. Gęsta sieć rowów melioracyjnych rozcina zarówno zalewowe jak i nadzalewowe poziomy rzeczno tarasowe. Prowadzą one wodę głównie w okresach roztopów wiosennych oraz podczas opadów nawalnych. Koryto Wisły jest obwałowane prawie na całej swej długości. W rejonie Płocka występują trzy piętra wodonośne związane z trzema formacjami wodonośnymi: górnokredowe, trzeciorzędowe i czwartorzędowe.

Ochrona przyrody

O tym jak bardzo cenny pod względem przyrodniczym jest opisywany obszar doliny Wisły niech świadczy fakt powołania w 1994 r 6 częściowych rezerwatów przyrody. Obejmują wyspy piaszczyste, ławice oraz wody Wisły. Należą do nich "Kępa Rakowska", "Kępa Antonińska", "Ławice Troszyńskie". Przedmiotem ochrony są rzadkie i prawnie chronione w Polsce gatunki ptaków wodno-błotnych z rzędu siewkowych a przede wszystkim rybitwy, siweczki, mewy, brodźce. Celem zaś jest zachowanie miejsc lęgowych, żerowania i odpoczynku w czasie sezonowych wędrówek powyższych gatunków. Rezerwaty posiadają swoje otuliny, które rozciągają się wzdłuż chronionych terenów na brzegach rzeki po odwodnych stronach wałów przeciwpowodziowych. Właścicielem terenów rezerwatów jest Skarb Państwa, w jego imieniu funkcję administracyjną pełni Okręgowa Dyrekcja Gospodarki Wodnej. Własność terenów wchodzących w skład otulin jest zróżnicowana. Właścicielami są tu: Skarb Państwa, Wspólnoty Gminne i właściciele prywatni. Obecnie istniejące plany zagospodarowania Wisły związane z jej kaskadą są do zaakceptowania. Rozpatrując budowę zbiorników zaporowych w kategoriach zysków i strat w ornitofaunie , należy odnotować, że zyski wiążą się jedynie z uzyskaniem terenów o wysokich zagęszczeniach pospolitych w kraju i Europie gatunków jeziorowych i stawowych. Natomiast budowa zbiornika na terenach występowania piaszczystych wysp w nurcie rzeki lub zalewowych łąk w dolinie oznaczać będzie utratę bez porównania cenniejszych ugrupowań, które- choć uboższe gatunkowo i liczebnie- składają się z gatunków ptaków ginących w skali Europy i Polski. Bilans ekologiczny ewentualnej budowy zbiornika zaporowego (liczony wartością ornitologiczną terenu) będzie więc jednoznacznie ujemny, szczególnie w szerszej skali geograficznej.