RODZINNE UWARUNKOWANIA PRZESTĘPCZOŚCI NIELETNICH

Z najwyższym niepokojem obserwuje się w naszym kraju przejawy głębokiego kryzysu moralnego, który obejmuje także dorastającą młodzież. Daje o sobie znać zachwianie wielu istotnych norm i wartości, nasilenie agresji i brutalności. Obok typowych zjawisk patologicznych burzących porządek i ład społeczny, takich jak: alkoholizm, prostytucja pojawiają się lub potęgują nowe-przestępczość i narkomania. Do zjawisk społecznie negatywnych, z którymi jeszcze kilka lat temu nie spotykaliśmy się na tak duża skalę trzeba zaliczyć: bezrobocie, bezdomność, korupcję.

Niewydolność wychowawcza wielu instytucji oraz dysfunkcje wielu podsystemów społecznych powodują dewiacyjne zachowania młodzieży. Chodzi tu o zjawiska nieprzystosowania społecznego, jak: ucieczki z domu, wagarowanie, częste kontakty ze środowiskiem zdemoralizowanych kolegów, dokonywanie kradzieży i innych przestępstw, picie alkoholu, nadużywanie środków odurzających, demoralizację seksualną, wandalizm, zachowania agresywne. Przestępczość i inne przejawy patologii społecznej przybiera nowe, coraz bardziej groźne i skomplikowane formy. Występujące poczucie zagrożenia jest reakcją na narastające od kilku lat zjawiska przemocy i agresji, także wśród dzieci i młodzieży i wobec niej. Niektóre mieszkania i domy w większych miastach przypominają zamknięte na wiele zamków twierdze. Ludzie często rezygnują z życia towarzyskiego i uczestnictwa w kulturze poza miejscem zamieszkania w obawie przed zaczepką, rozbojem, kradzieżą czy gwałtem.

Przyjmuje się, że zjawiska społecznie negatywne są wynikiem rozkładu więzi i zachwiania równowagi w funkcjonowaniu istniejących instytucji, upadku tradycyjnych autorytetów i nieadekwatności wzorów zachowań. Problem patologii społecznej w każdym społeczeństwie jest tym trudniejszy , im młodsze roczniki wybierają alternatywne zachowania i gdy owa alternatywność ma charakter przestępczy. Zdaniem Brunona Hołysta zainteresowania kryminologów przestępczością młodzieży wynika z trzech przesłanek:

1) uwrażliwienia społecznego na wykolejenie młodego pokolenia

2) nadziei resocjalizacyjnych związanych z niższym stopniem demoralizacji młodzieży

3) możliwości bardziej precyzyjnego niż w przypadku dorosłych określania genezy zachowań przestępczych.

Przez dłuższy okres czasu uważano, iż w badaniach nad przestępczością nieletnich należy koncentrować się nad sytuacją rodzinną dzieci i młodzieży, jako że to środowisko odgrywa pierwszoplanową rolę socjalizacyjną. Aktualnie prezentowany jest pogląd, że istotny wpływ na proces socjalizacji wywierają także i inne środowiska: grupy rówieśnicze, szkoła, środowisko lokalne, mas media. Wśród czynników egzogennych szczególnie ważne są interakcje, jakie zachodzą pomiędzy rodziną, szkołą i grupą rówieśniczą.

Dysfunkcjonalny dom rodzinny staje się źródłem przykrości, podłożem napięć i frustracji. Z przeprowadzonych badań wynika, że zdecydowana większość zarejestrowanych nieletnich przestępców wychowuje się w rodzinie o skumulowanych czynnikach negatywnych: przestępcze wzorce zachowań, alkoholizm rodziców lub rodzeństwa, zachowania agresywne, porzucenie rodziny przez jednego z rodziców, brak pozytywnych wzorców w stosunku do pracy i realizowania ról społecznych. Do tego dochodzą takie negatywne zjawiska, jak: prostytucja i narkomania, , stosowanie niewłaściwych metod wychowawczych, złe pożycie rodziców, niski poziom wykształcenia rodziców i niski poziom kultury rodziny, pozbawienie opieki, brak środków materialnych itp. Dezintegracja rodziny staje się, jak podkreśla Maria Ziemska, "kolebką zaburzeń osobowości, psychopatii, nerwic, schorzeń psychosomatycznych, a jedynym ratunkiem dla jednostki, której zagraża rodzina jest izolacja od patologicznego wpływu". Ta sama autorka dokonuje typologii postaw rodzicielskich mających wpływ na kształtowanie osobowości dzieci i młodzieży, wyróżniła cztery niekorzystne postawy: odrzucająca, nadmiernie wymagająca, nadmiernie chroniąca, oraz postawa unikająca.

Niekorzystnie na rozwój psychospołeczny dzieci i młodzieży wpływają dewiacje w zachowaniu rodziców. Są one często następstwem niedostatku, złych warunków mieszkaniowych, nieudanego małżeństwa, nie spełnionych planów i aspiracji. W konsekwencji, na co zwraca uwagę Zbigniew Skorny "spełniają one funkcję sytuacji frustracyjnych stymulujących społeczne zachowanie rodziców, naśladowane następnie przez dziecko.

Naruszenie więzi emocjonalnych, osłabienie lub ich zerwanie uważane jest za główną przyczynę wykolejenia społecznego. Niezaspokojenie podstawowych potrzeb psychicznych, a zwłaszcza takich, jak: poczucia bezpieczeństwa, solidarności, łączności z bliskimi osobami, miłości i akceptacji wywołuje poczucie zagrożenia, lek, niepewność. Patologiczne zachowania młodzieży stanowią reakcję na sytuację, w której przyszło jej żyć, której nie akceptują i którą chcą zmienić, są manifestacją wielu zaburzeń i protestem. "Zaburzona struktura rodziny w wyniku rozwodu, śmierci czy separacji-jak stwierdza B. Hołyst - może, ale nie musi doprowadzić do zaburzeń procesu uspołecznienia dziecka, bowiem osoba pozostająca z dzieckiem może stwarzać warunki wychowawcze kompensujące brak ojca lub matki. Najgorsza wychowawczo sytuacja występuje w tych rodzinach, w których rozbicie rodziny poprzedzone jest konfliktami na podłożu głębokich antagonizmów między rodzicami. Atmosfera wychowawcza w takiej rodzinie wpływa niekorzystnie na psychikę dziecka, może być przyczyną zaburzeń w zachowaniu (agresji, wagarów, ucieczek z domu, itp.)"

Nie rozwód lecz patologiczne zachowania rodziców są główną przyczyną wykolejania się dzieci. Niewłaściwa atmosfera wychowawcza w rodzinie, wynikająca ze złego pożycia i niezgodnego współżycia rodzeństwa, a nade wszystko ze stosunku emocjonalnego rodziców do dzieci, determinuje sposób, w jaki dziecka odbiera ich postawy i zachowania w różnych sytuacjach.

W Polsce rośnie w sposób zatrważający liczba przestępstw popełnianych przez młodzież, a nawet dzieci. Zdanie socjologów obniżenie się wieku przestępców wynika z poczucia zagrożenia społecznego. Tysiące rodzin żyją na pograniczu ubóstwa lub wręcz w nędzy, a ich dzieci od najmłodszych lat muszą uczyć się radzenia sobie w życiu. Już nawet 10 i 11-letnie dzieci dopuszczają się różnego rodzaju przestępstw.

Ubożenie społeczeństwa wraz z agresywną reklamą dóbr konsumpcyjnych stwarza sytuację, w której młody człowiek zaczyna pragnąć mieć wszystko to, co się mu pokazuje i to możliwie szybko i najtańszym kosztem. Wykształcenie powoli staje się wartością nieprzydatną w wielu grupach społecznych.

Istnieje potrzeba sprzężenia profilaktyki społecznego wykolejenia nieletnich z profilaktyką i terapią nadużywania alkoholu przez rodziców oraz innych zachowań dewiacyjnych. B. Hołyst, a także M. Kalinowski nawiązują w swoich pracach do koncepcji pedagogiki holistycznej, utożsamianej z założeniami etyki humanistycznej. Autorzy słusznie zauważają, że wszelkie procesy wychowawcze - zgodnie z założeniami tej pedagogiki - powinny być rozpatrywane z całokształtem rzeczywistości społeczno - ekonomicznej.

BIBLIOGRAFIA:

B. Hołyst, Przestępczość nieletnich, (w:) Encyklopedia pedagogiczna, Warszawa 1993.

H. Kołakowska - Przełomiec, Zagadnienia przestępczości w Polsce, Warszawa 1989.

M. Kalinowski, Europejskie systemy resocjalizacji nieletnich, Warszawa 1991.

OPRACOWAŁA: Marzena Gruszczyńska, nauczyciel nauczania zintegrowanego w SP im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Orszymowie.